Even een update met toepassingen van de technologie die niet meer is weg te denken - NLMagazine/AI, IT, Informatica - Een computer die een medische scan beoordeelt, een telefoon die gesproken woorden ondertitelt, een programma dat in enkele seconden een brief schrijft. Het valt allemaal onder AI ofwel kunstmatige intelligentie. Maar hoe werkt het, wat hebben we eraan en waar moeten we voor oppassen?
Wat is kunstmatige intelligentie?
AI is software die taken uitvoert waarvoor normaalgesproken menselijke denkvaardigheden nodig zijn. Denk aan taal verwerken, beelden herkennen, problemen oplossen of voorspellingen doen.
Een gewoon computerprogramma volgt vooral vooraf vastgelegde regels. Veel moderne AI leert uit voorbeelden. Geef een systeem duizenden afbeeldingen van katten en honden en het kan leren welke kenmerken helpen om de dieren van elkaar te onderscheiden. Daarna kan het ook een nieuwe foto beoordelen. Dat klinkt natuurlijk allemaal heel erg eenvoudig, maar de techniek erachter is behoorlijk ingewikkeld omdat AI immers alleen patronen herkent, maar niet de wereld begrijpt zoals een mens dat doet.
Hoe heeft AI zich ontwikkeld?
Wetenschappers onderzoeken al sinds de jaren vijftig of computers taken kunnen uitvoeren die met menselijke intelligentie worden geassocieerd. De verwachtingen waren aanvankelijk groot, maar de computers van toen hadden te weinig rekenkracht en geheugen. De vooruitgang verliep met horten en stoten.
De grote versnelling kwam door drie ontwikkelingen:
-
Computers werden veel krachtiger;
-
Via internet kwamen enorme hoeveelheden digitale gegevens beschikbaar;
-
Onderzoekers ontwikkelden betere manieren om computers uit voorbeelden te laten leren.
Daardoor verhuisde AI van het onderzoekslaboratorium naar onze telefoons, auto’s, werkplekken en ziekenhuizen.
Hoe leert een AI-systeem?
De basis is meestal data, oftewel gegevens. Dat kunnen teksten, foto’s, geluidsopnamen of medische beelden zijn, zoekt naar patronen maakt voorspellingen, krijgt terug de informatie niet klopt en past daar vervolgens zijn interne instellingen op aan. En dat gebeurt continue, 24/7. De kwaliteit van de wil informatie is hierbij beslissend. Krijgt een systeem onjuiste of eenzijdige gegevens, dan kunnen de uitkomsten ook onjuist of eenzijdig zijn. Het oude gezegde ‘rommel erin, rommel eruit’ geldt dus ook voor AI.
Drie begrippen die vaak langskomen
-
Machine learning: een computer leert patronen uit voorbeelden, zonder dat een programmeur voor iedere situatie een aparte regel schrijft.
-
Deep learning: een vorm van machine learning waarbij een systeem informatie in meerdere lagen verwerkt. Dit wordt onder meer gebruikt voor beeld- en spraakherkenning.
-
Generatieve AI: AI die nieuwe inhoud maakt, zoals tekst, afbeeldingen, muziek, video of computercode.
Een groot taalmodel, zoals een chatbot, is een voorbeeld van generatieve AI. Het is getraind op zeer veel tekst en kan daardoor vragen beantwoorden, uitleg geven en teksten opstellen.
Waar komen we AI nu al tegen?
Waarschijnlijk vaker dan je denkt. AI speelt onder meer een rol bij:
-
Zoeken en kiezen: zoekresultaten rangschikken en films of producten aanbevelen.
-
Communicatie: spam tegenhouden, spraak omzetten in tekst en talen vertalen.
-
Navigatie: reistijden schatten en verkeersdrukte voorspellen.
-
Beeldverwerking: foto’s verbeteren en voorwerpen op afbeeldingen herkennen.
-
Veiligheid: verdachte financiële transacties signaleren.
Je hoeft dus geen chatbot te gebruiken om dagelijks met AI in aanraking te komen.
Wat kan AI betekenen voor zorg en wetenschap?
In de gezondheidszorg kan AI helpen om grote aantallen medische beelden te beoordelen en mogelijke afwijkingen aan te wijzen. Onderzoekers gebruiken de techniek ook bij het zoeken naar nieuwe geneesmiddelen en het analyseren van ingewikkelde onderzoeksgegevens. Dat maakt AI een nuttig hulpmiddel, maar een medische uitkomst moet in de juiste context worden beoordeeld. Een arts kijkt ook naar klachten, voorgeschiedenis, onderzoeken en de persoon achter de uitslag. Een aanwijzing van AI is nog geen diagnose.
In de wetenschap
Ook in de wetenschap kan AI tijd besparen. AI kan patronen zoeken in gegevens over eiwitten, het klimaat, materialen of het heelal. Waar een mens onmogelijk alles zelf kan doorzoeken, kan een computer helpen om interessante verbanden te vinden.
En in onderwijs, landbouw en vervoer?
In het onderwijs kan AI een moeilijke tekst eenvoudiger uitleggen, oefenvragen maken of feedback geven. Voor een leerling kan dat prettig zijn. Je kunt je de materie gewoon nog een keer laten uitleggen zonder je bezwaard te voelen of om in klasverband als dombo te worden gekenmerkt. Een docent blijft vooralsnog nodig om te beoordelen wat een leerling al dan niet begrijpt en welke begeleiding hierbij past.
In de landbouw kunnen sensoren, drones en satellietbeelden helpen om gewassen en bodemomstandigheden te volgen. AI kan die gegevens analyseren en boeren ondersteunen bij beslissingen, bijvoorbeeld over watergebruik.
In het vervoer helpt AI nu al bij routeplanning en rijhulpsystemen. Een auto kan bijvoorbeeld waarschuwen voor een mogelijke botsing of helpen binnen de rijstrook te blijven. Volledig zelfstandig rijden is ingewikkelder want daarvoor moet een systeem ook in onverwachte situaties betrouwbaar handelen. Gewoon op de achterbank zitten met je pc op schoot en middels AI met 120 kilometer over de weg scheuren, is er voorlopig nog niet bij (als je dat sowieso zou durven…).
Kan AI denken of voelen?
Een AI-systeem kan een overtuigend gesprek voeren en zelfs begripvol reageren. Toch is dat nog steeds geen bewijs dat het denkt of voelt zoals wij. Het verwerkt informatie, knoopt van alles aan elkaar of ontrafelt misschien wel informatie om vervolgens een antwoord te produceren op basis van geleerde patronen.
Zo kan AI bijvoorbeeld woorden herkennen die op verdriet wijzen en daarop vriendelijk en meelevend op reageren. Maar dat betekent natuurlijk niet dat het systeem zèlf verdriet of medeleven ervaart. Ook een goed geschreven antwoord kan hele nare fouten bevatten.
Welke risico’s zijn er?
De mogelijkheden zijn groot, maar de problemen zijn concreet:
-
Fouten: AI kan met grote stelligheid onjuiste informatie geven;
-
Vooroordelen: Eenzijdige gegevens kunnen leiden tot oneerlijke uitkomsten;
-
Privacy: Persoonlijke gegevens kunnen terechtkomen bij diensten waarvan je niet precies weet hoe ze die verwerken en wat ze ermee doen;
-
Onduidelijkheid: Bij sommige systemen is moeilijk uit te leggen hoe een uitkomst tot stand is gekomen;
-
Misbruik: AI kan ook worden ingezet voor misleidende beelden, nepberichten of digitale aanvallen.
Juist wanneer een beslissing gevolgen heeft voor iemands gezondheid, geld, baan of rechten, moet duidelijk zijn wie het systeem controleert en wie verantwoordelijk is als er iets misgaat. Denk dus goed na voordat je iets besluit te doen aan de hand van aan bijvoorbeeld Chat gestelde vragen en antwoorden.
Neemt AI ons werk over?
Sommige terugkerende taken kunnen worden geautomatiseerd. Denk aan het verwerken van standaardinformatie, het maken van eerste tekstversies of het sorteren van gegevens. Daardoor zullen banen veranderen en kunnen bepaalde werkzaamheden verdwijnen.
Echter, tegelijk ontstaat werk rond het ontwikkelen, toepassen en controleren van AI. Hoe groot die verschuiving wordt, is vooralsnog moeilijk te voorspellen, maar dat kan wel eens groter worden dan we denken. Natuurlijk blijft menselijk oordeel belangrijk; iemand moet immers begrijpen wat een uitkomst betekent, moet fouten kunnen herkennen en verantwoordelijkheid kunnen nemen.
Gebruik AI verstandig
Voor alledaags gebruik hoeft AI niet ingewikkeld te zijn.
-
Stel een concrete vraag. Zeg bijvoorbeeld: ‘Leg deze brief uit in gewone taal’ of ‘Vat deze tekst samen in vijf hoofdpunten’;
-
Geef aan voor wie het antwoord bedoeld is. Uitleg voor een kind vraagt andere woorden dan uitleg voor een vakgenoot;
-
Controleer belangrijke feiten. Vooral namen, cijfers, data, bronnen en stellige conclusies verdienen een extra blik;
-
Deel niet zomaar persoonlijke gegevens. Wees voorzichtig met medische informatie, vertrouwelijke documenten en gegevens van anderen;
-
Gebruik het resultaat als vertrekpunt. Voeg je eigen kennis en oordeel toe, zeker wanneer je de tekst wilt publiceren of er een besluit op baseert.
Wat brengt de toekomst?
AI zal waarschijnlijk op heel veel plekken worden gebruikt, van onderzoek en onderwijs tot energievoorziening en dienstverlening. Hoe snel de techniek zich ontwikkelt en welke gevolgen dat precies heeft, weet niemand zeker. Wat we wel weten is dat het snel gaat en bijna niet meer te volgen.
Daarom is het nuttig om te begrijpen wat AI wèl en niét kan. Het kan veel werk uit handen nemen en informatie toegankelijker maken. Maar een indrukwekkend antwoord verdient nog steeds de eenvoudige vraag: “Klopt het ook?”
Jos de Jong
Bron: Times Magazine - The 13 things you need to know about AI
Volgend artikel: SI vervangt AI










