AI zal het kapitalisme veranderen, maar hoe?

In zijn werk Politica verwijst de Griekse filosoof Aristoteles naar een fantasie uit de Ilias, waarin machines zelfstandig gaan werken. Hij schreef ongeveer dat ‘als ieder werktuig uit zichzelf zijn taak zou kunnen uitvoeren, zouden ambachtslieden geen helpers meer nodig hebben en meesters geen slaven’.

Ook Karl Marx droomde ervan dat automatisering een samenleving zonder klassen mogelijk zou kunnen maken. In 1858 stelde hij zich voor dat particulier intellectueel eigendom plaats zou maken voor gedeelde kennis. Die gezamenlijke menselijke kennis zou volgens hem kunnen uitgroeien tot een soort ‘algemeen verstand’ en daarmee de fundamenten van het kapitalisme onder druk zetten.

Silicon Valley

Tegenwoordig begint dat vooruitzicht ook Silicon Valley bezig te houden. Dean Ball, hoofd strategische toekomstverkenning bij OpenAI, beweerde in juli dat de Chinese steun aan vrij beschikbare AI-modellen zou kunnen leiden tot wat hij ‘volledig AI-communisme’ noemde. Volgens Ball ziet China kunstmatige intelligentie als een publieke voorziening die uiteindelijk door de staat wordt aangeboden als een soort digitale infrastructuur. Hij noemde dat een ‘dystopische nachtmerrie’.
Je kunt je echter afvragen of de opkomst van Chinese modellen als Kimi, Qwen en DeepSeek automatisch het einde van het kapitalisme kan betekenen. Het lijkt eerder op een strijd tussen twee verschillende vormen van wereldwijde economische macht.

De Amerikaanse AI-strategie draait vooral om het concentreren van enorme computerkracht. Gebruikers krijgen alleen via internet toegang tot allerlei modellen, waardoor andere landen afhankelijk worden van Amerikaanse software, clouddiensten en regels.

Chinese AI-modellen

China kiest voor een hele andere aanpak. Chinese AI-modellen worden vaker als open source aangeboden. Gebruikers kunnen zulke modellen op hun eigen servers laten draaien en hun gegevens beter afschermen van de aanbieder. China gokt erop dat AI een technologie wordt die bijna overal voor kan worden gebruikt. Het land wil vervolgens een leidende positie verwerven in toepassingen die daarop worden gebouwd, zoals verbindingen tussen hersenen en computers, biotechnologie en de zogenoemde lage-luchteconomie. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om bezorgdrones en andere vliegende apparaten. Wie deze strijd wint, zal waarschijnlijk een belangrijk deel van de technologische ontwikkeling in deze eeuw bepalen. Maar misschien bestaat er ook een derde mogelijkheid.

Andere keuzes volgens Aristoteles en Marx

Wat als we niet hoeven te kiezen tussen twee hiërarchische en ongelijke vormen van informatiekapitalisme? Wat als we AI bewust gaan inzetten voor de doelen waarover Aristoteles en Marx al nadachten? Grote taalmodellen vertonen nu al kenmerken van wat Marx het algemene verstand noemde. Ze zijn ontworpen om enorme hoeveelheden menselijke kennis te verwerken en daarvan te leren. De meest geavanceerde modellen leveren bij sommige taken inmiddels betere prestaties dan goed opgeleide en ervaren kenniswerkers. Hierdoor kunnen werkzaamheden en soms zelfs complete functies verdwijnen. Maar wat kan dit voor het kapitalisme betekenen…

Technische revolutie en ondermerschap

Op dit moment verdienen aandeelhouders en medewerkers van grote AI-bedrijven enorme bedragen aan hun sterke marktpositie. Maar AI verschilt van eerdere technologische revoluties doordat deze technologie niet alleen spierkracht, maar ook denkwerk kan vervangen. Niemand kan met zekerheid zeggen dat alle banen die verdwijnen vanzelf worden vervangen door nieuw werk. In het verleden ontstond na technologische vernieuwing vaak een nieuwe sector. Zo maakten bijvoorbeeld variététheaters plaats voor Hollywood. Het is echter niet zeker dat dit bij AI opnieuw zal gebeuren.

Niet alleen werknemers worden bedreigd. Ook bepaalde taken van ondernemers en kapitaalbezitters kunnen zo maar verdwijnen. Als een computer een beginnende jurist of webdesigner kan vervangen, waarom dan niet een ondernemer, een uitvinder of een valutahandelaar?
Econoom Philippe Aghion waarschuwde dat AI mogelijk ook ondernemerschap kan automatiseren. Daarmee kan zelfs het verband tussen vernieuwing en winst verdwijnen. Waarom zou iemand nog een uitvinding vastleggen in een patent wanneer een machine het ontwerp onmiddellijk kan kopiëren en verbeteren?

Kapitalisme cq aanpassing samenleving

We staan daarom voor een keuze. We kunnen de invoering van AI afremmen uit angst voor de sociale gevolgen, of we kunnen de technologie omarmen en tegelijkertijd de samenleving ingrijpend aanpassen. Marx beschreef hoe de industrialisatie de mens naar de zijkant van het productieproces verplaatste. Mensen bedienden de machines niet langer rechtstreeks, maar hielden vooral toezicht.
AI doet nu hetzelfde met denkwerk. En dat gebeurt al op hoog niveau, terwijl grote taalmodellen nog maar enkele jaren op grote schaal worden gebruikt.

De gevolgen kunnen enorm zijn. Een kapitalistisch systeem zonder grote aantallen menselijke werknemers, vernieuwers en ondernemers zal immers niet meer functioneren zoals het kapitalisme dat wij kennen. De belangrijkste vraag is daarom niet hoe Groot-Brittannië een eigen AI-systeem kan bouwen dat met Amerika en China kan concurreren. De werkelijke vraag is hoe de mensheid AI zo kan vormgeven dat deze technologie menselijke behoeften dient. Maar, hoe doe je dat?

Basisvoorzieningen

Daarvoor zijn enkele duidelijke uitgangspunten. We zouden de directe koppeling tussen werk en inkomen kunnen loslaten door basisvoorzieningen en een basisinkomen beschikbaar te stellen. We kunnen coöperatieve ondernemingen en organisaties zonder winstoogmerk stimuleren. Ook zouden we AI kunnen gebruiken om goederen en middelen verstandiger te verdelen dan met de oude planeconomieën mogelijk was. Daarmee blijft echter wel de vraag bestaan welk soort kunstmatige intelligentie we eigenlijk willen ontwikkelen.

Amerikaanse AI is vaak luidruchtig, commercieel, gesloten en gericht op winst en macht. Dat komt doordat deze technologie een bepaalde maatschappelijke werkelijkheid weerspiegelt. Chinese modellen zijn weliswaar vaker vrij toegankelijk, maar dienen eveneens het streven naar economische en politieke wereldmacht.

Mensen die een groene, sociaal-democratische, coöperatieve of zelfs anarchistische toekomst nastreven, zouden daarom nu al geld en kennis kunnen inzetten om de ontwikkeling van AI een andere richting te geven.

Korte samenvatting

Kunstmatige intelligentie kan veel meer veranderen dan alleen onze manier van werken. AI kan banen overnemen, maar mogelijk ook taken van ondernemers, uitvinders en handelaren. Daardoor kan zelfs het kapitalistische systeem zoals wij dat kennen onder druk komen te staan.

Volgens Paul Mason (*) strijden Amerika en China momenteel vooral om technologische en economische macht. De Verenigde Staten kiezen voor gesloten, commerciële AI, terwijl China vaker open modellen aanbiedt. Beide systemen zijn echter gericht op invloed en wereldmacht.

Mason pleit daarom voor een derde weg: AI die niet uitsluitend draait om winst, controle of concurrentie, maar om menselijke behoeften, samenwerking en duurzaamheid. Daarbij horen volgens hem onder meer basisvoorzieningen, een andere verhouding tussen werk en inkomen en meer ruimte voor coöperatieve organisaties. Zijn belangrijkste boodschap ís dat AI onze toekomst niet vanzelf bepaalt. De samenleving kan en moet immers zelf kiezen hoe deze technologie wordt gebruikt.

Bronnen:
- The Guardian, www.theguardian.com/techonoly/2026/sep
- Paul Mason, broadcaster en auteur van ‘A Global History of Communism’ (Apollo).