Kijk niet naar de vlag om te weten wie werkelijk de macht heeft. Kijk naar het geld. Door Jos de Jong - NLMagazine/Economie & Geld – Wie wil weten wie in een land werkelijk de touwtjes in handen heeft, moet misschien niet als eerste naar het parlement, de grondwet of de nationale vlag kijken, maar juist kijken naar het geld.
Wie bepaalt welk geld we gebruiken, hoeveel ervan bestaat en wat de waarde ervan is, beschikt over een macht die vrijwel iedere burger rechtstreeks in zijn portemonnee raakt. Ik vond het leuk om eens een aandacht te besteden aan een interessant stukje over geld en macht zoals dat in de loop der jaren is ontstaan en eigenlijk altijd en tot aan de dag van vandaag is gebleven.
Geld, macht en waarde
De Romeinen en alle volksstammen die daarna kwamen, wisten maar al te goed wat je met geld kunt bereiken, vooral als je aan dat geld een waarde verbindt. Een nieuwe koning of keizer liet vaak vrijwel onmiddellijk nieuwe munten slaan met zijn eigen fraaie gezicht erop. Dat was niet alleen ijdelheid, maar een boodschap aan al zijn onderdanen dat er een nieuwe machthebber is en dat dit voortaan ‘zijn geld’ is waarmee wordt gehandeld. Door de eeuwen heen is dat principe nauwelijks veranderd (en is ook hedentendage nog steeds het geval) alleen de munt zelf veranderde.
Wie het geld verandert, verandert de samenleving
Toen de Engelse koning Hendrik VIII in de zestiende eeuw steeds minder zilver in zijn munten liet verwerken, kon hij daarmee onder meer zijn oorlogen financieren. Natuurlijk had dit ook een keerzijde want dat betekende natuurlijk ook dat het geld van gewone mensen minder waard werd.
Toen Napoleon in 1803 de ‘Franc Germinal’ invoerde, ging het ook om veel meer dan zo maar even een nieuw muntstukje. De nieuwe munt moest stabiliteit brengen na de chaotische jaren van de Franse Revolutie en werd tegelijkertijd een symbool van de nieuwe Franse staat. Geld is eigenlijk nooit alleen maar geld geweest, maar veel meer een instrument van macht. Daarom is de geschiedenis van de Amerikaanse dollar ook zo interessant geworden. Kijk maar eens wat daarmee is gebeurd, wat er nog steeds mee gebeurt en wat deze munt allemaal teweeg brengt en teweeg heeft gebracht.
Geld drukken om een oorlog te betalen
In 1775 zaten de Amerikaanse revolutionairen met een gigantisch probleem. Ze vochten tegen Groot-Brittannië, maar hadden onvoldoende geld om die oorlog te betalen. Tja, wat nu? Wat moesten ze nu doen? En dus deden ze wat regeringen in financiële nood zo vaak deden en stom genoeg ook nog steeds doen; er werd (en wordt) gewoon geld gecreëerd. En zo bracht het Amerikaanse Continental Congress enorme hoeveelheden papiergeld in omloop, de zogenaamde Continentals.
Maar vertrouwen kun je niet onbeperkt bijdrukken
De waarde van het papiergeld kelderde enorm en werd uiteindelijk zelfs hartstikke waardeloos. De uitdrukking ‘not worth a Continental’ werd in Amerika zelfs een manier om te zeggen dat iets helemaal niks waard was. Benjamin Franklin zag daar iets interessants in. De waardedaling van het geld werkte volgens hem feitelijk als een belasting waarmee de oorlog kon worden betaald.
En daarmee komen we bij een les die ook vandaag nog steeds heel actueel is: Als geld snel minder waard wordt, betaalt uiteindelijk de burger de rekening, ook wanneer er nooit een belastingaanslag op de deurmat valt. Je merkt het simpelweg wanneer je met hetzelfde bedrag steeds minder kunt kopen (koopkrachtverlaging).
Diverse soorten en waardes van dollars
Na de Amerikaanse onafhankelijkheid ontstond er een merkwaardige situatie. Er bestond, hoe was dat in vredesnaam mogelijk, lange tijd niet één soort geld die overal hetzelfde was. Spaanse zilveren dollars circuleerden naast Amerikaanse munten. Mexicaanse peso's werden gebruikt en banken brachten hun eigen bankbiljetten uit. De waarde en betrouwbaarheid daarvan konden sterk verschillen en dus wist je eigenlijk niet meer waar je aan toe was. Een Amerikaanse handelaar kon daardoor op één dag met allerlei verschillende soorten geld worden betaald. Die periode staat in de geschiedenis bekend als het ‘Wildcat Banking-tijdperk’.
Amerika had inmiddels een grondwet, een vlag en een regering, maar het geldstelsel was nog allesbehalve één geheel. Erger nog, het was eigenlijk een grote puinhoop, die pas tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog veranderde.
Lincoln maakt van de dollar nationaal geld
President Abraham Lincoln had in 1861 geld nodig voor de oorlog tegen de zuidelijke staten. De federale overheid begon daarom papiergeld uit te geven dat op grote schaal in de Verenigde Staten ging circuleren. Tijdens de Burgeroorlog volgden de bekende ‘greenbacks’. Langzamerhand ontstond er iets wat tegenwoordig vanzelfsprekend lijkt: één nationale dollar, uitgegeven onder verantwoordelijkheid van één federale overheid.
Goud
De dollar werd in verschillende vormen gekoppeld aan goud waardoor papiergeld eindelijk iets tastbaars werd. Een dollar was niet langer alleen maar een of ander bedrukt stukje papier, maar werd gekoppeld aan een bepaalde hoeveelheid goud. Na de Tweede Wereldoorlog werd die dollar het middelpunt van het internationale financiële systeem.
Nixon trekt de stekker eruit
Op 15 augustus 1971 verscheen president Richard Nixon op de Amerikaanse televisie met een boodschap die de financiële wereld ingrijpend zou veranderen. Wat gebeurde er? De Verenigde Staten stopten met de inwisselbaarheid van dollars voor goud voor ‘buitenlandse monetaire autoriteiten’. Daarmee viel uiteindelijk een van de belangrijkste fundamenten onder het naoorlogse Bretton Woods-systeem weg, waardoor vanaf dat moment het vertrouwen in de dollar nóg belangrijker werd.
De waarde van de dollar rustte niet langer op de mogelijkheid hem tegen een vaste prijs voor goud in te wisselen, maar vooral op vertrouwen in de Amerikaanse overheid, economie en centrale bank èn op de enorme internationale vraag naar dollars waarbij olie een steeds belangrijkere rol kreeg.
Van goud naar olie
In de jaren zeventig werden de financiële banden tussen de Verenigde Staten en Saudi-Arabië sterk uitgebreid. Olie werd internationaal voornamelijk in dollars verhandeld en olieproducerende landen investeerden een deel van hun dollarinkomsten weer in Amerikaanse bezittingen. Zo ontstond de term petrodollar die voor Amerika heel gunstig was. Immers, zolang landen over de hele wereld dollars nodig hadden voor handel, grondstoffen, investeringen en reserves, bleef er een enorme internationale vraag naar de Amerikaanse munt bestaan. Daarmee kreeg Washington iets wat maar weinig landen bezitten, namelijk de mogelijkheid een munt uit te geven die niet alleen thuis, maar overal ter wereld nodig is.
Maar hoe lang blijft dat zo?
Anno 2026 wordt deze vraag interessant. China en Rusland proberen al jaren een deel van hun internationale handel buiten de dollar om af te handelen. Ook binnen BRICS wordt gesproken over meer handel in nationale valuta en alternatieve betalingssystemen. Dat betekent natuurlijk niet dat de dollar morgen verdwijnt. Integendeel, de Amerikaanse munt speelt nog altijd een dominante rol in internationale reserves en financiële markten.
Maar er is wel iets aan het verschuiven.
Digitale valuta, stablecoins, cryptovaluta en nieuwe internationale betaalsystemen ontstaan. Overheden en centrale banken onderzoeken hoe geld er in een steeds digitalere wereld uit moet zien. Daardoor wordt een vraag die eeuwenlang bepalend is geweest opnieuw actueel “Wie bepaalt straks wat ons geld is?” Want dáár gaat het uiteindelijk om en niet alleen of we straks betalen met een bankbiljet, bankrekening, een digitale munt of iets anders.
Veel belangrijkere vragen zijn:
- Wie geeft dat geld uit?
- Wie garandeert de waarde?
- Wie bepaalt hoeveel ervan wordt gecreëerd?
- Wie controleert het betalingsverkeer?
- En hoeveel vrijheid houdt degene die het geld gebruikt?
De geschiedenis geeft een waarschuwing
Van Romeinse munten en Hendrik VIII tot Napoleon, Lincoln en Nixon loopt één opvallende rode draad. Wanneer het geldstelsel fundamenteel verandert, verandert er meestal méér dan alleen de manier waarop mensen betalen. Spaarders kunnen winnen of verliezen, vermogens kunnen verschuiven en overheden kunnen meer macht krijgen of juist verliezen. Complete economische machtsverhoudingen kunnen hierdoor veranderen.
Daarom verdient iedere grote verandering van ons geldstelsel aandacht. Niet omdat morgen de dollar instort of omdat er achter gesloten deuren een noodzakelijkerwijs geheim nieuw wereldgeld klaarstaat hoewel je je kunt afvragen hoe het Europa vergaat als de digitale Euro wordt ingevoerd..
Eén historische waarheid valt echter moeilijk te ontkennen. Wie het geld beheerst, bezit een buitengewoon machtig instrument. De oude machthebbers begrepen dat maar al te goed. Misschien moeten wij dat opnieuw onder ogen zien als we het hebben over de macht van geld.
Bronnen: Crest Wood Chronicle
