Gebruikerswaardering: 5 / 5
Column door Fred van Assendelft - NLMagazine/Columns - Mijn vader leerde mij het lied van J.P. Heije (1809-1876) over het karretje dat op de zandweg reed. Vooral over de zin: ‘De voerman lei te rusten’ wil ik het graag hebben. Hoe zit het met veranderingen in de taal ?
Net als de verleden tijd van liggen, vroeger lei, nu lag, zijn er meer vormen veranderd. Van zeggen was de verledentijdsvorm zeide, nu zei, van doen was het dede, nu deed.
De verleden tijden van sterke werkwoorden zijn vaak ontstaan door klinkerwisseling. Door de eeuwen heen veranderden uitspraak en spelling, waardoor sommige oudere vormen verdwenen. De oorzaak van die veranderingen zijn niet altijd duidelijk. Vaak werden ze veroorzaakt omdat het mode was anders te praten. Vergelijk de tongpunt R (alveolaire triller) die ik thuis leerde, met de ‘Hilversumse R’ (uvulaire-R) wat meer achter in de keel, van tegenwoordig, zoals je hoort in liedjes van Kinderen voor Kinderen. Die R werd mogelijk veroorzaakt door sociale factoren (prestige, mode, status), en daarom meer op de Franse wijze uitgesproken.
Ook andere vormen veranderden: ‘Komt allen tezamen’ is een imperatief (gebiedende wijs) voor het meervoud. Tegenwoordig vind je die vorm alleen nog in oude (religieuze) teksten terug: Eert uw vader en uw moeder en Bezint eer gij begint. De T bij het meervoud wordt niet meer gebruikt in het moderne Nederlands. Kom binnen – zowel voor één persoon als voor meer. Alleen bij de U-vorm is de T nog terug te vinden: Komt u binnen.
Veel woorden en vormen zijn verdwenen. Niemand gebruikt meer GIJ (Gij zijt mijn vriend) en de vorm ZIJT van het werkwoord ZIJN is veranderd in bent: Jij bent mijn vriend. Wist u trouwens, dat GIJ bij werkwoorden vroeger een T kreeg, ook in de verleden tijd ? Gij waart (nu: je was); Gij hadt (nu: jij had).
De tweede naamval is ook verdwenen, ‘het huis des konings’ is nu ‘het huis van de koning’. Maar de vorm is niet helemaal weg, ‘des morgens’ is nog terug te vinden in ’s morgens.
Mijn vader had van dat alles geen weet, hij was boekhouder en kon heel goed met cijfers omgaan. Waarom ‘de voerman lei te rusten’ tijdens mijn opvoeding (ca. 1950) niet meer gangbaar was heeft Pa zich nooit afgevraagd. Ach, het gebeurt gewoon, de taal leeft, dus komen er veranderingen.
